Η σπουδαία δημιουργός που άφησε το δικό της αποτύπωμα στον Νέο Ελληνικό Κινηματογράφο, η πολιτική στράτευση, η εξορία και οι τρεις μεγάλου μήκους ταινίες που σημάδεψαν την πορεία της
Στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης, στην Αποθήκη Δ, μια κινηματογραφική αίθουσα φέρει το όνομα της Τώνιας Μαρκετάκη. Είναι ένας από τους χώρους του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, όπου το κοινό εξακολουθεί να συναντά τον κινηματογράφο μέσα από διαφορετικές εποχές, δημιουργούς και κινηματογραφικές γλώσσες. Ποια ήταν, όμως, η γυναίκα πίσω από αυτό το όνομα;
Η Τώνια Μαρκετάκη υπήρξε μία από τις ξεχωριστές δημιουργούς του Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου. Σκηνοθέτρια, δημοσιογράφος και κριτικός κινηματογράφου, ακολούθησε μια διαδρομή που δεν περιορίστηκε στην καλλιτεχνική δημιουργία. Η πολιτική της δράση, οι διώξεις που υπέστη στη διάρκεια της δικτατορίας και η επιμονή της σε ένα προσωπικό κινηματογραφικό βλέμμα διαμόρφωσαν την πορεία μιας δημιουργού που έφυγε πρόωρα από τη ζωή, αφήνοντας πίσω της ένα έργο με ιδιαίτερη θέση στην ιστορία του ελληνικού σινεμά.
Από τον Πειραιά στο Παρίσι
Η Μαρκετάκη γεννήθηκε στον Πειραιά το 1942. Το 1960 έφυγε για το Παρίσι, όπου σπούδασε στο Institut des hautes études cinématographiques (IDHEC), μία από τις σημαντικές σχολές κινηματογράφου της εποχής. Παράλληλα, φοίτησε στη δραματική σχολή του Εθνικού Λαϊκού Θεάτρου της Γαλλίας, υπό τη διεύθυνση του Ζορζ Ουίλσον.
Επιστρέφοντας στην Ελλάδα, εργάστηκε ως δημοσιογράφος και κριτικός κινηματογράφου, ενώ ασχολήθηκε και με το ραδιόφωνο. Η επαφή της με την κινηματογραφική κριτική δεν ήταν απλώς ένα πρώτο επαγγελματικό βήμα, αλλά μέρος μιας ευρύτερης σχέσης με την τέχνη και τη δημόσια ζωή. Η Μαρκετάκη ενδιαφερόταν για τον κινηματογράφο ως τρόπο να παρατηρεί την κοινωνία, τις αντιφάσεις της και τους ανθρώπους της.
Η δικτατορία, η φυλακή και η εξορία
Η πολιτική στράτευση υπήρξε καθοριστική στη ζωή της. Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας των συνταγματαρχών συνελήφθη και φυλακίστηκε, ενώ στη συνέχεια βρέθηκε εκτός Ελλάδας, περνώντας από το Παρίσι και το Λονδίνο έως την Αλγερία, όπου εργάστηκε την περίοδο 1969-1971 σε παραγωγές εκπαιδευτικών ταινιών για αγρότες.
Η εμπειρία της εξορίας αποτέλεσε κομμάτι μιας διαδρομής που διαμορφώθηκε μέσα σε δύσκολες πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες. Η επιστροφή της στην Ελλάδα συνδέθηκε με την επανέναρξη της δημοσιογραφικής και κινηματογραφικής της δραστηριότητας.
«Ιωάννης ο Βίαιος»: Η πρώτη μεγάλου μήκους ταινία
Το 1967 η Μαρκετάκη γύρισε τη μικρού μήκους ταινία «Ο Γιάννης και ο Δρόμος». Το 1973 παρουσίασε την πρώτη μεγάλου μήκους ταινία της, «Ιωάννης ο Βίαιος», αναλαμβάνοντας τη σκηνοθεσία και το σενάριο, ενώ η ταινία αποτέλεσε σημαντικό σταθμό στην πορεία της.
Το έργο διακρίθηκε στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, αποσπώντας βραβεία σκηνοθεσίας και σεναρίου, καθώς και διάκριση για τον Α΄ ανδρικό ρόλο. Η ταινία καθιέρωσε τη Μαρκετάκη ως μια δημιουργό με ιδιαίτερη κινηματογραφική γραφή και ισχυρή προσωπική ματιά.
«Η τιμή της αγάπης» και οι «Κρυστάλλινες νύχτες»
Το 1983 σκηνοθέτησε την «Τιμή της αγάπης», βασισμένη στη νουβέλα του Κωνσταντίνου Θεοτόκη «Η τιμή και το χρήμα». Η ταινία, με φόντο την Κέρκυρα των αρχών του 20ού αιώνα, αναδεικνύει ζητήματα όπως η θέση της γυναίκας, οι κοινωνικές ανισότητες και οι σχέσεις εξουσίας μέσα στην οικογένεια και την κοινωνία. Η παραγωγή τιμήθηκε με επτά Κρατικά Βραβεία Ποιότητας.
Η τελευταία μεγάλου μήκους ταινία της ήταν οι «Κρυστάλλινες νύχτες», που γυρίστηκαν το 1992, σε σενάριο της ίδιας και της Μαλβίνας Κάραλη. Η ιστορία εκτυλίσσεται στην Ελλάδα, παραμονές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, και ακολουθεί έναν έρωτα ανάμεσα σε μια Γερμανίδα και έναν Εβραίο. Μέσα από την προσωπική ιστορία των ηρώων, η ταινία αγγίζει τη μνήμη, την ταυτότητα και τη βία της Ιστορίας.
Παράλληλα με τον κινηματογράφο, η Μαρκετάκη σκηνοθέτησε για την τηλεόραση το «Λεμονοδάσος», βασισμένο στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Κοσμά Πολίτη, ενώ το 1980 εργάστηκε και στο θέατρο, σκηνοθετώντας έργα για το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος.
Μια δημιουργός που παραμένει παρούσα
Η Τώνια Μαρκετάκη πέθανε στις 26 Ιουλίου 1994, σε ηλικία 52 ετών. Το έργο της, ωστόσο, εξακολουθεί να αποτελεί σημείο αναφοράς για τον ελληνικό κινηματογράφο. Οι ταινίες της, οι τηλεοπτικές της δουλειές και η δημόσια παρουσία της αποτυπώνουν μια δημιουργό που αντιμετώπιζε την τέχνη ως πεδίο προσωπικής έκφρασης, κοινωνικού προβληματισμού και ελευθερίας.
Λίγους μόλις μήνες μετά τον θάνατο της Τώνιας Μαρκετάκη, ξεκίνησε με πρωτοβουλία του σκηνοθέτη και τότε προέδρου της Εταιρείας Ελλήνων Σκηνοθετών, Ντίνου Κατσουρίδη, η προσπάθεια για τη διοργάνωση μιας έκθεσης αφιερωμένης στη μνήμη της, στο περίπτερο της Εταιρείας, στο πλαίσιο του 35ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης. Παράλληλα, τέθηκε ως προτεραιότητα η έκδοση ενός βιβλίου-αφιερώματος στη ζωή και το έργο της, με τη συμβολή φίλων και συνεργατών της. Τη γενική επιμέλεια του τόμου ανέλαβε ο Αχιλλέας Κυριακίδης, την καλλιτεχνική επιμέλεια η Ερσίλια Μπαχάουερ και την τυπογραφική επιμέλεια ο Γιάννης Σολδάτος, ενώ σημαντικό ρόλο έπαιξε η συγκέντρωση και διάσωση φωτογραφιών, εντύπων και άλλων τεκμηρίων από το προσωπικό αρχείο της σκηνοθέτριας. Το βιβλίο προλόγισαν ο τότε διευθυντής του Φεστιβάλ, Μισέλ Δημόπουλος, και ο Ντίνος Κατσουρίδης, σε μια συλλογική προσπάθεια να διατηρηθεί ζωντανή η μνήμη μιας δημιουργού που είχε αφήσει το δικό της αποτύπωμα στον ελληνικό κινηματογράφο.
Γιατί η Θεσσαλονίκη τιμά την Τώνια Μαρκετάκη
Το 1999, χρονιά της 40ής διοργάνωσης του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, οι αποθήκες Γ΄ και Δ΄ στο λιμάνι αναδιαμορφώθηκαν και εντάχθηκαν στους χώρους του Φεστιβάλ. Την ίδια χρονιά, οι τέσσερις κινηματογραφικές αίθουσες στο λιμάνι απέκτησαν τα ονόματα τεσσάρων σημαντικών δημιουργών: της Τώνιας Μαρκετάκη, της Φρίντα Λιάππα, του Τζον Κασσαβέτη και του Τάκη Κανελλόπουλου.
Η επιλογή του ονόματος της Τώνιας Μαρκετάκη εντάσσεται σε αυτή την ευρύτερη προσπάθεια να συνδεθούν οι χώροι του Φεστιβάλ με προσωπικότητες που άφησαν το αποτύπωμά τους στην κινηματογραφική τέχνη. Για τη Θεσσαλονίκη, μια πόλη με ισχυρή σχέση με το σινεμά, η ονομασία της αίθουσας αποτελεί έναν τρόπο διατήρησης της μνήμης της δημιουργού και επανασύνδεσης του κοινού με το έργο της.
Η αίθουσα Τώνια Μαρκετάκη στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης δεν είναι απλώς μια ονομασία στον χάρτη του Φεστιβάλ. Είναι μια αφορμή να αναζητήσουμε ξανά το έργο μιας σκηνοθέτριας που άφησε το δικό της στίγμα στην ιστορία του ελληνικού σινεμά. Και κάθε φορά που τα φώτα χαμηλώνουν για να αρχίσει μια προβολή, το όνομά της υπενθυμίζει πως πίσω από τις αίθουσες και τις οθόνες υπάρχουν άνθρωποι που έδωσαν στον κινηματογράφο τη δική τους φωνή.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου