Μια καθηλωτική θεατρική εμπειρία στο Θέατρο Τεχνών Θεσσαλονίκης, όπου η εξουσία, η υποταγή και η εξέγερση αποκτούν σώμα, φωνή και ανατρεπτική δύναμη - Γράφει ο Γιώργος Σταυρακίδης
Το βράδυ της Παρασκευής, βρέθηκα στην πρεμιέρα της παράστασης «Οι Δούλες» του Ζαν Ζενέ, σε σκηνοθεσία Σάββα Στρούμπου, στο Θέατρο Τεχνών Θεσσαλονίκης. Η αίθουσα ήταν εντυπωσιακά γεμάτη, με το κοινό να έχει πάει για να συναντήσει ένα από τα πλέον διαχρονικά και προκλητικά κείμενα του παγκόσμιου θεάτρου, μέσα από το ιδιαίτερο και αναγνωρίσιμο θεατρικό σύμπαν του σκηνοθέτη.
Ο ίδιος ο Σάββας Στρούμπος ήταν παρών στην πρεμιέρα και, όταν στο τέλος το παρατεταμένο χειροκρότημα πλημμύρισε την αίθουσα, ανέβηκε στη σκηνή μαζί με τους ηθοποιούς του, σε μια όμορφη στιγμή που επισφράγισε τη θερμή υποδοχή της παράστασης.
Από την πρώτη του παρουσίαση, το 1947, μέχρι σήμερα, το έργο του Ζαν Ζενέ παραμένει ένα ανοιχτό πεδίο θεατρικής έρευνας, ένα κείμενο που δεν εξαντλείται στην ανάγνωση της σχέσης αφέντη και υπηρέτη, αλλά διεισδύει σε πολύ βαθύτερες και σκοτεινότερες περιοχές της ανθρώπινης ύπαρξης. Ο Ζενέ στρέφει προς την κοινωνία έναν αμείλικτο καθρέφτη, αποκαλύπτοντας όσα εκείνη προσπαθεί να κρύψει, την τερατωδία της εξουσίας δηλαδή, την εσωτερικευμένη υποταγή, την καταπίεση, αλλά και τη δυσκολία του ανθρώπου να φανταστεί ακόμη και την ίδια του την απελευθέρωση.
Το θέατρο του Ζενέ δεν περιορίζεται στην παρουσίαση του δράματος των καταπιεσμένων. Είναι ένα θέατρο στο χείλος της αβύσσου. Ένα θέατρο που αναμετριέται με τις σκοτεινές πλευρές της κοινωνίας και αποκαλύπτει μορφές ζωής που η κοινωνία των «κανονικών» επιμένει να περιθωριοποιεί, να συνθλίβει και τελικά να οδηγεί στην παρακμή ή την καταστροφή.
Εκείνο που ξεχωρίζει εξαρχής στη σκηνοθετική προσέγγιση του Σάββα Στρούμπου είναι ο τρόπος με τον οποίο μετατρέπει τον σκηνικό χώρο σε ένα πεδίο διαρκούς σύγκρουσης. Μια εντυπωσιακά μεγάλη ελικοειδής σκάλα καταλαμβάνει σχεδόν ολόκληρη τη σκηνή, δημιουργώντας δύο διακριτούς, αλλά απολύτως αλληλένδετους κόσμους. Το βλέμμα του θεατή καλείται να κινείται διαρκώς ανάμεσα στο πάνω και στο κάτω μέρος της σκηνής, ανάμεσα στον κόσμο των δύο δούλων και στον κόσμο της Κυρίας.
Πάνω στη σκάλα κινούνται οι δύο δούλες, Σολάνζ και Κλαιρ, εγκλωβισμένες σε ένα διαρκές παιχνίδι ταύτισης και αντιπαράθεσης με την εξουσία. Κάτω, στο πάτωμα, η Κυρία, την οποία υποδύεται ο σπουδαίος Θεσσαλονικιός ηθοποιός Ντίνος Παπαγεωργίου, περνά μεγάλο μέρος της παράστασης έρποντας κάτω από τη σκάλα, διατηρώντας ωστόσο τον έλεγχο ακόμη και μέσα από την απουσία της.
Μια εξαιρετικά ευφυής σκηνοθετική επιλογή είναι ακριβώς η ανάθεση του ρόλου της Κυρίας σε έναν άνδρα ηθοποιό. Ο Ντίνος Παπαγεωργίου δεν περιορίζεται σε μια συμβατική γυναικεία μεταμφίεση. Ενσαρκώνει μια παράξενη, σχεδόν άφυλη μορφή εξουσίας, που ξεπερνά τα όρια του φύλου και αποκτά μια διάσταση συμβολική, απειλητική και διαχρονική.
Η εξουσία, άλλωστε, δεν έχει φύλο. Έχει πρόσωπα, μηχανισμούς, τρόπους επιβολής και κυρίως την ικανότητα να εισχωρεί στη συνείδηση εκείνων που την υφίστανται.
Στο δάπεδο της σκηνής, τα σκορπισμένα φθινοπωρινά φύλλα παραπέμπουν στα λουλούδια που αγαπά η Κυρία. Μια εικόνα ποιητική, αλλά ταυτόχρονα υποβλητική, που συνδέει την ομορφιά με τη φθορά, τη φύση με την παρακμή και την αισθητική επιφάνεια με τη σκοτεινή πραγματικότητα που κρύβεται από κάτω.
Στις «Δούλες» όλα είναι θέατρο μέσα στο θέατρο. Οι δύο γυναίκες παίζουν τους ρόλους τους, μιμούνται την Κυρία, ταυτίζονται μαζί της, τη μισούν, τη φοβούνται, την επιθυμούν και ταυτόχρονα επιχειρούν να την καταστρέψουν. Το παιχνίδι των ρόλων γίνεται ένα επικίνδυνο παιχνίδι ζωής και θανάτου, στο οποίο τα όρια ανάμεσα στην πραγματικότητα και τη φαντασίωση διαρκώς καταρρέουν.
Η Σολάνζ και η Κλαιρ δεν είναι απλώς δύο υπηρέτριες που ονειρεύονται την εκδίκηση. Είναι δύο υπάρξεις που έχουν εσωτερικεύσει τόσο βαθιά την εξουσία της Κυρίας, ώστε αδυνατούν να ορίσουν τον εαυτό τους έξω από αυτήν. Η εξέγερσή τους μοιάζει να προϋποθέτει πρώτα την αναπαραγωγή εκείνου ακριβώς του συστήματος που θέλουν να ανατρέψουν.
Στο σημείο αυτό, βρίσκω ένα από τα πιο συγκλονιστικά στοιχεία του έργου, οτι οι δύο δούλες δεν αδυνατούν να φύγουν μόνο εξαιτίας της κοινωνικής και οικονομικής τους θέσης, αλλά αδυνατούν επειδή δεν υπάρχει καν μέσα στο φαντασιακό τους η δυνατότητα μιας άλλης ζωής. Η πόρτα μπορεί να είναι εκεί, αλλά εκείνες δεν μπορούν να τη διαβούν. Η υποταγή έχει γίνει μέρος της ίδιας τους της ύπαρξης.
Πόσο μακριά όμως βρίσκεται αυτή η συνθήκη από τη δική μας πραγματικότητα; Πόσες φορές η εξουσία που μας καταπιέζει έχει ήδη εγκατασταθεί μέσα μας για τα καλά; Και πόσο δύσκολο είναι να εξεγερθούμε απέναντι σε κάτι που έχουμε μάθει τελικά να θεωρούμε φυσιολογικό;
Ο Ζενέ αφήνει αυτά τα ερωτήματα να αιωρούνται, χωρίς εύκολες απαντήσεις. Γιατί η σχέση εξουσιαστή και εξουσιαζόμενου δεν υπάρχει μόνο ανάμεσα στους ανθρώπους, αλλά και μέσα στον ίδιο μας τον εαυτό, ανάμεσα στα διαφορετικά κομμάτια της προσωπικότητάς μας.
Η Έλλη Ιγγλίζ, ως Σολάνζ, και η Μυρτώ Ροζάκη, ως Κλαιρ, ανταποκρίνονται με ιδιαίτερη δύναμη στις απαιτήσεις της σκηνοθετικής γραμμής. Οι δύο ηθοποιοί αναπτύσσουν ένα συνεχές παιχνίδι κινήσεων, εκφράσεων και σωματικών μεταμορφώσεων πάνω στην ελικοειδή σκάλα, με αξιοσημείωτο συγχρονισμό και αίσθηση του ρυθμού.
Η σωματικότητα αποτελεί βασικό εργαλείο της ερμηνείας τους. Τα βλέμματα, οι κινήσεις, οι παύσεις, οι εντάσεις και οι απότομες μεταβολές της ενέργειας δημιουργούν μια ατμόσφαιρα διαρκούς αναμονής και απειλής. Τα συναισθήματα δεν εκφράζονται μόνο μέσα από τον λόγο, αλλά κυρίως μέσα από το σώμα, που μοιάζει να κουβαλά όλη τη συσσωρευμένη βία μιας ζωής εγκλωβισμένης.
Οι δύο ερμηνεύτριες καταφέρνουν να μεταφέρουν στη σκηνή τη δυσφορία, την απόγνωση, τη ζήλια, την επιθυμία και την εξεγερσιακή διάθεση των ηρωίδων, χωρίς να χάνεται η θεατρικότητα του παιχνιδιού τους.
Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι και η ηχητική σύνθεση του Λεωνίδα Μαριδάκη, η οποία χτίζεται πάνω στις φωνές των ηθοποιών, ενισχύοντας την ατμόσφαιρα και λειτουργώντας οργανικά μέσα στη σκηνική δράση.
Ο Σάββας Στρούμπος και η ομάδα Σημείο Μηδέν δεν φαίνεται να αντιμετωπίζουν το έργο ως ένα κλασικό κείμενο που απλώς χρειάζεται μια σύγχρονη σκηνική αναπαράσταση. Το αναδημιουργούν μέσα από το δικό τους θεατρικό όραμα, επιστρατεύοντας νέους σκηνικούς κώδικες, συμβολισμούς και μια ιδιαίτερη αισθητική γλώσσα.
Η σκηνοθεσία δεν επιδιώκει να προσφέρει στον θεατή μια άνετη και καθησυχαστική παρακολούθηση. Αντίθετα, τον ενεργοποιεί, τον προκαλεί να παρατηρήσει, να αναρωτηθεί και να αναμετρηθεί με όσα εκτυλίσσονται μπροστά του. Το βλέμμα στρέφεται στην εξαθλίωση, στην καταπίεση, στο κακό που θεριεύει μέσα σε τέσσερις ασφυκτικούς τοίχους, αλλά και στις ακόμη πιο ασφυκτικές φυλακές της ανθρώπινης ψυχής.
Φεύγοντας από το Θέατρο Τεχνών Θεσσαλονίκης, κράτησα το ότι παρακολούθησα μια παράσταση υψηλής θεατρικής αισθητικής, με ισχυρή σκηνοθετική ταυτότητα, εξαιρετικές ερμηνείες και έναν ποιητικό λόγο που δεν χάνει ούτε στιγμή την πολιτική και υπαρξιακή του δύναμη.
«Οι Δούλες» του Ζαν Ζενέ, στη σκηνοθεσία του Σάββα Στρούμπου, αποτελούν ένα αγωνιώδες προμήνυμα κινδύνου από ένα μέλλον που ίσως δεν είναι τόσο μακρινό όσο θα θέλαμε να πιστεύουμε. Σε έναν κόσμο που κινείται με μεγάλη ταχύτητα προς το χείλος της αβύσσου, η παράσταση του Σάββα Στρούμπου έρχεται να μας υπενθυμίσει πως η ελευθερία δεν είναι αυτονόητη και πως κάθε μορφή υποταγής, όταν παύει να αμφισβητείται, μπορεί να γίνει η πιο σκοτεινή φυλακή.
Μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα θεατρική πρόταση, που αξίζει να δουν όλοι
Οι συντελεστές της παράστασης
Η παράσταση ανεβαίνει σε μετάφραση του Δημήτρη Δημητριάδη, ενώ τους τρεις ρόλους ερμηνεύουν η Έλλη Ιγγλίζ ως Σολάνζ, ο Ντίνος Παπαγεωργίου ως Κυρία και η Μυρτώ Ροζάκη ως Κλαιρ.
Τα σκηνικά και τα κοστούμια υπογράφει η Κατερίνα Παπαγεωργίου, τους φωτισμούς ο Κώστας Μπεθάνης και τη μουσική και το ηχοτοπίο ο Λεωνίδας Μαριδάκης. Σύμβουλος δραματουργίας και θεατρολόγος είναι η Μαρία Σικιτάνο, ενώ επιστημονικός συνεργάτης ο Πάνος Παπαθεοδώρου.
Η παραγωγή είναι του Μάριου Βελώνη και της MVProduction.
Πληροφορίες: Θέατρο Τεχνών Θεσσαλονίκης (Κωνσταντινουπόλεως 75, Θεσσαλονίκη) | Παραστάσεις: Παρασκευή 6 Νοεμβρίου, στις 21:00 - Σάββατο 7 και 14 Νοεμβρίου, στις 21:00 - Κυριακή 8 και 15 Νοεμβρίου, στις 20:00 | Διάρκεια: 80 λεπτά \ Τιμές εισιτηρίων: 15€, 18€ και 20€
Προπώληση εισιτηρίων: More
Πληροφορίες και κρατήσεις: 2311 218224, 6942 429309.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου